In 2007 realiseerde de Zuid-Afrikaanse kunstenares Doreen Southwood een bijzonder kunstwerk op het Transvaalplein. Sindroom bestaat uit een speeltoestel met twee schommels en een beeld van een jong meisje dat ervoor staat. Het meisje kijkt voor zich uit en ziet niet het schommelzitje dat op haar afkomt.
Sindroom symboliseert de onwetendheid van de kunstenares tijdens haar jeugd over de gebeurtenissen in Sharpeville, een township in de nabijheid van haar woonplaats. Tijdens haar verblijf in Tilburg werd ze geconfronteerd met de straatnamen in de wijk Oerle, die voor Zuid-Afrikanen onlosmakelijk verbonden zijn met het beladen koloniale en apartheidsverleden.
In 2005 werd de Tilburgse kunstenaar Rob Moonen, die regelmatig in Zuid-Afrika werkte, gevraagd een beeld te ontwerpen om de stedenband tot uitdrukking te brengen, die Tilburg had met de voormalige gemeente Lekoa Vaal in Zuid-Afrika. Moonen was vereerd met de vraag, maar vond dat te veel een bevestiging van het westerse perspectief. Hij stelde voor om de opdracht aan een Zuid-Afrikaanse kunstenaar te geven. Er werd een commissie samengesteld met vertegenwoordigers van de buurt, het wijkcentrum, Stichting Lekoa Vaal, het ROC, collega-kunstenaars en KORT (Kunstenplan Openbare Ruimte Tilburg).
Drie kunstenaars — Willem Boshoff, Nicholas Hlobo en Doreen Southwood — werden door deze commissie geselecteerd om een schetsontwerp te maken. Als coördinator van het project organiseerde Moonen hun reis en verblijf in Tilburg, waar ze circa zes weken woonden en werkten. Aan het einde van hun verblijf werden de ontwerpen aan de commissie gepresenteerd, die uiteindelijk koos voor het ontwerp van Southwood.
Wat het losmaakt
Wie is toch dat meisje bij de schommel op het Transvaalplein?
Een naderende rotklap
Fred vertelt over zijn favoriete kunstwerk: Sindroom.
Dat het beeld nu in een, zoals Moonen het omschrijft, Wild West-omheining staat, doet pijn.
Zuid-Afrikaanse kunst op Transvaalplein
Opvallend
Het Afrikaanse woord Sindroom refereert aan iets dat zich in je hoofd blijft herhalen. Een droom die steeds weer terugkomt en je dag bepaalt.
De keuze voor de wijk Oerle is niet toevallig: veel straten daar dragen namen uit de Nederlands/Zuid-Afrikaanse geschiedenis. De naam Transvaalplein verwijst naar de Zuid-Afrikaanse provincie Transvaal, een gebied dat van 1852 tot 1902 werd geregeerd door Nederlandstalige boeren.
Sindroom werd onthuld op 21 maart 2007 — de Internationale Dag voor de Uitbanning van Rassendiscriminatie — wat het werk een extra lading gaf.
In Zuid-Afrika is 21 maart een officiële feestdag voor de mensenrechten en ter herdenking van het bloedbad van Sharpeville (1960), waarbij de politie het vuur opende op zwarte demonstranten.
De zitjes van schommels in Zuid Afrika zijn gemaakt van autobanden — hetzelfde materiaal dat bij 'necklacing' werd gebruikt: een autoband om de nek, gevuld met benzine en aangestoken. Dit martelwerktuig werd ingezet tegen mensen die als verraders van de anti-apartheidbeweging werden beschouwd. Het schommelzitje draagt zo een duistere dubbelzinnigheid in zich.
"Ijzersterke anti-Apartheidsmonument, een werk vol schoonheid en drama"Sindroom op #1 in Kunst van het jaar door Sandra Smets voor NRC
Over de kunstenaar
Doreen Southwood (1974) is een Zuid-Afrikaanse kunstenaar, geboren en woonachtig in Kaapstad. Ze heeft een groot oeuvre opgebouwd en een aantal prijzen gewonnen. Southwood beperkt zich niet tot een specifiek medium maar maakt sculpturen, objecten, prints en video’s. Southwoods kunst functioneert als een soort persoonlijk dagboek, gebaseerd op persoonlijke ervaringen en zelfonderzoek.