Je kon over de koppen lopen, zo druk was het tijdens de onthulling van het standbeeld van Peerke Donders in het Wilhelminapark. Op 1 augustus 2026, precies honderd jaar later, is de kritiek op het beeld niet van lucht. Spoor maakt een ronde door de stad. ‘De achterliggende gedachte heb ik nooit geweten.’
‘Ik weet inderdaad dat het beeld binnenkort honderd jaar bestaat.’ Ton Schoonen heeft een trainingsjack aan en slippers met klitteband: hij is net even naar buiten gestapt om de krant uit de brievenbus te halen. Al sinds de jaren 70 woont hij aan het Wilhelminapark en vanuit zijn raam kijkt het precies uit op het standbeeld van Petrus Donders, op de hoek van het park.
‘Het beeld hoort gewoon bij het park’, zegt Schoonen. ‘Ik zie vaak mensen die onderweg zijn naar De Pont of het Textielmuseum even bij het beeld stoppen. Het is toch een soort herkenningspunt. Hier kan iedereen zien dat Tilburg ook een bekend iemand heeft. De heisa rondom het beeld snap ik allemaal wel, daar heb ik ook geen moeite mee. Maar dat wil niet zeggen dat je zo’n beeld weg moet halen.’
Die ‘heisa’ waar Schoonen het over heeft is de discussie die de afgelopen jaren is opgelaaid. Het beeld van de Tilburgse missionaris Petrus Donders is volgens sommige gemeenschappen namelijk een schoolvoorbeeld van kolonialisme. Aan de voeten van de missionaris knielt een zwarte man die aan lepra lijdt. Donders zelf staat rechtop en is als een krachtige katholiek afgebeeld. Het beeld is volgens tegenstanders één groot stereotype en helpt niet in de strijd tegen racisme.
Nu het Wilhelminapark heringericht wordt, is ook de vraag wat er met het beeld moet gebeuren actueler dan ooit. Sommigen hebben liever dat het beeld naar een museum verdwijnt. ‘Wij zeggen niet dat het vernietigd moet worden’, zegt Kenneth Cuvalay. ‘We vinden gewoon niet dat het thuishoort in de openbare ruimte.’ Samen met andere actievoerders uit Afrikaanse gemeenschappen heeft Cuvalay de afgelopen jaren voortdurend aandacht voor dit beeld gevraagd, en voor wat het volgens hen symboliseert.
Cuvalay omschrijft het beeld als een ‘weerloze, hulpeloze weergave’ van een bijna levenloze Afrikaanse nazaat. ‘Peerke Donders legt een hand op zijn hoofd en kijkt neerbuigend op hem neer, met een kruis hoog in de lucht, als een redder. De Afrikaanse nazaat bestaat in feite niet als je naar dit beeld kijkt. Ik kom veel Afrikaanse nazaten tegen die langs dat beeld fietsen of rijden en ervan moeten kotsen. Dit beeld houdt het idee van witte overheersing tegenover Afrikaanse minderwaardigheid in stand.’
Het beeld vertegenwoordigt volgens Cuvalay ‘de erfenis van het Nederlandse kolonialisme’, die samenhangt met de Nederlandse transatlantische slavernij. ‘En vrijwel niemand in de witte Nederlandse samenleving lijkt zich af te vragen wat de impact hiervan is voor mensen van Afrikaanse afkomst, ook na vele generaties.’
‘Wow, een donkere gast’
Niet bij alle Tilburgers doet het beeld meteen een belletje rinkelen. In een Surinaamse toko aan het Paletplein, drie kilometer verderop, staat Elvin Saling de rijst om te scheppen. Hij kijkt verbaasd als hij een foto van het beeld bekijkt. ‘Ik heb dit beeld nog nooit gezien, maar als ik dit zo bekijk ziet het er wel een beetje heftig uit’, zegt hij. ‘Op het eerste oog denk je van: wow, het is een donkere gast, en een priester… het heeft vast iets met slavernij te maken’, zegt hij tegen een klant.
‘Oh, dat beeld ken ik wel, dat staat bij mij in de buurt’, zegt Jeroen Waterberg, die net een broodje kip kerrie heeft besteld. De knielende zwarte man was hem niet eerder opgevallen. ‘Ik zag het beeld altijd wel staan, ik kom er bijna dagelijks langs, maar de achterliggende gedachte heb ik nooit echt geweten.’ Het beeld heeft niet per se indruk gemaakt: het is een beeld zoals er zoveel beelden zijn.
De naam Peerke Donders doet bij de twee wel een belletje rinkelen. ‘Die is in Suriname bekend. Daar zetten ze hem echt hoog. Maar wat hij precies gedaan heeft, weet ik niet.’ Toko-eigenaar Saling heeft wel verhalen gehoord, dat missionarissen zoals Peerke Donders tot slaaf gemaakten dwongen om het christelijke geloof aan te nemen. ‘Als het beeld met een slechte bedoeling is gemaakt, moet het weg’, denkt hij.
Saling wil vooral genuanceerd blijven: hij kent het beeld niet goed genoeg, weet te weinig van de geschiedenis en is bang iets te zeggen wat straks niet goed valt. ‘Maar de volgende keer dat ik in het park kom, ga ik er natuurlijk heel erg op letten’, lacht hij.
Is er een middenweg?
Tilburg is in zijn haarvaten een oer-katholieke stad en Peerke Donders voor veel mensen een held. In het noorden van de stad, waar hij geboren is, is een paviljoen in zijn naam opgericht. Daar vinden ze opwinding over het beeld vergezocht.
‘Je ziet een priester die een bekeerling het goede voorbeeld geeft. De melaatse knielt voor het kruis. Dat is in de kerk voor alle gelovigen normaal’, zegt de Stichting Petrus Donders. ‘Reken maar dat de stad trots was op haar geloofsverkondigers die onder erbarmelijke omstandigheden werkten onder degenen die door iedereen in de steek waren gelaten.’
En zo staan veel andere Tilburgers er ook in. Peerke Donders deed goede dingen en het beeld is een eerbetoon aan hem. ‘Je moet uitgaan van hoe het beeld bedoeld en gemaakt is, en van wat Peerke heeft gedaan voor de mensen in Suriname’, zegt pastoor Frank Lemmens van de Peerke Donders Parochie. Op de bres springen voor het beeld is niet per se aan hem besteed, zegt hij. ‘Het beeld is van de gemeente en die mag dat zelf oplossen.’
De afgelopen jaren is de discussie over het beeld verengd: je bent voor het beeld, of je bent ertegen. Daarmee lijken andere smaken weinig ruimte te krijgen, terwijl die er wel degelijk zijn. Kunstenares Razia Barsatie zocht drie jaar geleden naar een middenweg. Tijdens een residentie bij kunstplatform PARK aan het Wilhelminapark deed ze een ingreep bij het beeld.
Ze organiseerde twee processies naar het beeld, geïnspireerd op de bedevaartstochten die in Suriname nog steeds plaatsvinden. ‘De moeder van mijn vriend doet maandelijks zo’n bedevaart voor Peerke Donders. Ze reist dan met de bus van Paramaribo naar Batavia en in die bus wordt veel gebeden. Ik vond het wel een mooie insteek, om daarmee de parallellen op te zoeken’, zegt Barsatie. ‘Die bedevaarten zijn daar echt heel groot.’
Voor de processie van Barsatie schreven studenten beeldende vorming teksten, gedichten en vragen op een groot spandoek. Dat spandoek brachten ze, volledig in witte kleuren gehuld, naar het beeld toe, om het volledig met het spandoek in te pakken. ‘Ik had het idee dat mensen voortdurend beïnvloed werden door wat ze letterlijk zagen. Maar als iets helemaal omhuld is en je ziet het niet, heb je ineens een ander gesprek. De bedoeling was om nieuwe gedachten en ideeën op gang te brengen.’
Een heel groot bord
In het gesprek over het standbeeld valt één ding voortdurend op: hoe de opvattingen aan beide kanten van de Atlantische Oceaan radicaal lijken te verschillen. Kunstenaar Carlos Blaaker woont in Tilburg na eerder in Suriname en Curaçao te hebben gewoond. Hij ontving hier laatst zijn broer die nog in Suriname woont en fietste met hem toevallig langs het beeld. ‘Mijn broer was er lyrisch over. Hij vertelde alles over wat hij ervan wist, de goede dingen die hij gedaan heeft’, zegt Blaaker.
‘Hij vond niet dat de zwarte man op een nare manier werd geportretteerd. Ik als in Tilburg wonende Nederlander zag dat anders.’
Het beeld hoeft wat Blaaker betreft niet te verdwijnen. Standbeelden en kunstwerken verfraaien de openbare ruimte vooral, vindt hij. ‘We hoeven de beelden absoluut niet om te smelten. We zijn hier niet de Taliban. Ik denk dat het goed is als er een heel groot bord bij het beeld komt te staan, om uit te leggen wat er te zien is.’ Een bord dat misschien wel vanaf de fiets of vanuit de auto al te lezen is. ‘De geschiedenis kunnen we niet veranderen, maar je kunt wel een educatieve context toevoegen.’
Verschillende stemmen
Over die context heeft de gemeente de afgelopen jaren al nadrukkelijk nagedacht. In de zomer van 2022 heeft het beeld bijvoorbeeld een bordje gekregen. ‘Vandaag de dag zien we hierin een onmiskenbaar symbool van koloniale overheersing. Van de persoon Peerke Donders zelf, hebben we een positiever beeld’, staat erop. En: ‘Het beeld dat voor u staat, is dan ook omstreden. Maar daarmee nodigt het ook uit tot het voeren van dat gesprek.’
Dat bordje wat er nu staat, dat is niet genoeg, weet de gemeente inmiddels. ‘De huidige toelichting bij het beeld doet in onvoldoende mate recht aan de gevoelens en perspectieven die nog steeds leven’, zegt wethouder Evelien Kostermans, die Openbare ruimte en inclusie in haar portefeuille heeft. ‘Er is behoefte aan duiding en context die verschillende stemmen zichtbaar maakt, en er is behoefte aan meer kennis over Petrus Donders zelf.’
De wethouder is daarom met een grote groep Tilburgers van verschillende achtergronden in gesprek gegaan. En ze weet ook: één oplossing die voor iedereen werkt, is er niet. Dit beeld zal áltijd onderwerp van gesprek blijven. ‘De meerstemmigheid is breed en blijvend. Wat in al onze gesprekken terugkomt, is dat mensen het belangrijk vinden dat de gemeente niet alleen luistert, maar ook daadwerkelijk stappen zet om die meerstemmigheid zichtbaar te maken. De herinrichting van het park is een goede gelegenheid om dat te doen.’
Het standbeeld zelf krijgt van de vele gesprekken die door de stad rondzingen maar weinig mee. Het blijft pontificaal en roerloos op zijn eigen hoekje staan. Of dat ook zo blijft, is nog de vraag. De gemeente wil de discussie in elk geval niet terugbrengen ‘tot de vraag of het beeld moet blijven of verdwijnen’. Het gesprek moet gaande blijven, omdat het tenslotte niet beslecht kan worden. Er is altijd iemand het met een definitief besluit oneens.
Wat denk jij?
Dit verhaal is dan ook absoluut niet het einde van dit gesprek. Spoor onderzoekt graag verder wat het Petrus Donders-beeld voor de stad betekent. En vooral: voor jou. Wat denk jij? Neem contact met ons op en vertel ons vooral jouw verhaal, ervaringen of ideeën.
Verder lezen?
Over het werk van Petrus Donders, dit standbeeld en het koloniaal verleden van de stad is al veel geschreven. Spoor heeft een selectie gemaakt van de meest noemenswaardige verhalen om te lezen en video’s om te bekijken. Verhalen die jouw perspectief misschien weer doen kantelen.
Tilburg drukt zich uit over omstreden beeld
Bibliotheek Midden-Brabant organiseerde in 2021 vijf gesprekken over het standbeeld, waar veel Tilburgers actief hun steentje aan bijdroegen. Zij konden commentaar geven, hardop vragen stellen en emoties de vrije loop laten. Dit is wat ze te vertellen hadden.
‘Een westers beschavingsoffensief’ geeft vertekend beeld van koloniale verleden van Tilburg
De gemeente Tilburg heeft onderzoek laten doen naar het eigen koloniale verleden. Daar is een boek uit voortgekomen dat, volgens de schrijver van dit verhaal van Brabant Cultureel, een behoorlijk vertekend beeld geeft. Wat kon er beter aan het onderzoek naar het koloniaal verleden van de stad?
Wankele sokkels. Omstreden monumenten in de openbare ruimte
In 2023 verscheen het onderzoek Wankele sokkels, naar hoe er met omstreden monumenten moet worden omgegaan. Daarbij is ook het standbeeld van Peerke Donders onderzocht. Uit het onderzoek blijkt dat er veel meer voorbeelden zijn van beelden waar de discussie over is opgelaaid.
